De afgelopen jaren heb ik veel gesprekken met Ma gevoerd. Niet alleen over haar ziekte, maar ook over vroeger. Over opa en oma. Over Ambon. Over de familie. Over de dingen die je niet in een geschiedenisboek terugvindt, maar die van generatie op generatie worden doorverteld.
Eén onderwerp kwam daarbij steeds terug: de Molukse gewoonten, tradities. Door tante Julia kreeg het ook weer de juiste naam: de adat. Ik had het ergens opgeslagen, maar wist het niet direct weer naar voren te halen.
Voor veel Nederlanders is dat misschien een onbekend begrip. Voor Molukkers is het veel meer dan een verzameling gebruiken. De adat gaat over respect. Over weten wanneer je spreekt en wanneer je luistert. Over de plaats van ouderen binnen de familie. Over verantwoordelijkheid nemen. Maar bovenal gaat de adat over het besef dat je niet alleen leeft voor jezelf, maar onderdeel bent van een familiegeschiedenis die al lang vóór jouw geboorte is begonnen.
Ma vertelde mij meerdere keren hoe blij ze was dat ik die tradities kende, respecteerde en ook probeerde door te geven aan David. Niet omdat alles vroeger beter was, maar omdat je zonder wortels uiteindelijk niet meer weet waar je vandaan komt. Tradities zijn er niet om je vast te zetten in het verleden, maar om je te verbinden met de mensen die je voorgingen.
Juist daarom deden sommige momenten haar zoveel pijn.
Wanneer er keuzes gemaakt moesten worden rondom familie of tradities, wist zij vaak precies wat volgens onze gebruiken passend was. Ze was ermee opgegroeid. Ze kende de betekenis van bepaalde rituelen en wist welke rol familieleden daarin hadden. Toch zag ik regelmatig dat daar gemakkelijk aan voorbij werd gegaan. Niet omdat de adat veranderd was, maar omdat iemand vond dat het tegenwoordig ook anders kon.
Wat veel mensen zich niet realiseren, is dat de adat niet alleen bestaat uit rituelen. Het is vooral een manier waarop je met elkaar omgaat. Iedereen heeft binnen de familie zijn of haar plaats. Niet omdat de één belangrijker is dan de ander, maar uit respect voor de generaties die je voorgingen en voor de onderlinge familiebanden.
Juist daarom kun je mensen diep in het hart raken wanneer afspraken, die samen zijn gemaakt, ineens worden veranderd. Niet omdat iemand koste wat kost zijn zin wil hebben, maar omdat daarmee ook mensen worden gepasseerd die volgens de adat een vanzelfsprekende rol of verantwoordelijkheid hebben. Wat voor de één misschien een praktische wijziging lijkt, voelt voor een ander als een gebrek aan respect.
Ik heb dat de afgelopen tijd meerdere keren zien gebeuren. Niet alleen bij mezelf, maar ook bij familieleden die hun hele leven volgens deze waarden hebben geleefd. Je ziet het verdriet in hun ogen. Niet omdat zij zo nodig hun zin willen krijgen, maar omdat iets wat voor hen vanzelfsprekend is, ineens niet meer vanzelfsprekend blijkt te zijn.
En dat doet pijn.
De adat gaat namelijk niet over macht. Ook niet over hiërarchie. De adat is er niet om jezelf belangrijk te maken. De adat is er juist om te voorkomen dat je anderen tekortdoet.
Dat is misschien wel het grootste misverstand.
Sommigen zien tradities als ouderwets of lastig. Iets waar je gerust vanaf kunt wijken als dat beter uitkomt. Natuurlijk verandert de tijd en natuurlijk veranderen ook gebruiken. Daar heb ik geen moeite mee. Maar verander nooit zomaar iets zonder te begrijpen waarom het ooit is ontstaan. Want als je de betekenis niet kent, zie je ook niet welke gevoelens je bij anderen raakt.
Ik zie dat verschil inmiddels ook terug in de volgende generatie.
David voelt de adat bijna vanzelf aan. Niet omdat ik hem ooit een lijst met regels heb gegeven, maar omdat hij ermee is opgegroeid. Hij kijkt, luistert en begrijpt waarom bepaalde dingen belangrijk zijn. Hij begrijpt dat respect soms belangrijker is dan gemak. Dat je niet altijd doet wat voor jezelf het prettigst is, maar ook kijkt naar de mensen om je heen.
Dat maakt me trots.
Niet omdat hij precies denkt zoals ik, maar omdat hij begrijpt dat tradities mensen met elkaar verbinden.
Aan de andere kant zie ik ook hoe snel die kennis kan verdwijnen.
Wanneer kinderen niet meer leren waarom bepaalde gewoonten bestaan, worden ze vanzelf onbelangrijk. Dan blijven er slechts losse rituelen over, zonder betekenis. En voordat je het weet, is een traditie die generaties lang werd doorgegeven gereduceerd tot iets waarvan niemand meer weet waarom het eigenlijk bestond.
Misschien is dat wel de grootste verantwoordelijkheid van iedere generatie.
Niet om alles precies hetzelfde te doen als vroeger.
Maar wel om te weten waarom iets belangrijk was.
Pas als je die betekenis kent, kun je bewust kiezen om iets te behouden, aan te passen of los te laten.
Dat is misschien wel het mooiste wat Ma mij heeft meegegeven.
Niet alleen het verhaal van onze familie. Niet alleen onze geschiedenis. Maar vooral de verantwoordelijkheid om die geschiedenis niet bij mij te laten eindigen. Daarom blijf ik vertellen waar wij vandaan komen. Over Ambon. Over onze grootouders. Over de reis naar Nederland. Over de waarden waarmee zij hun kinderen hebben opgevoed. En over de adat, die zoveel meer is dan een verzameling regels.
Want uiteindelijk beschermen tradities niet de traditie zelf.
Ze beschermen de mensen.
En als wij die waarden niet meer doorgeven aan de generatie na ons…
…wie doet het dan nog?
